Czy spółka jawna może przejść restrukturyzację?

Tak. Spółka jawna może przejść restrukturyzację jako odrębny dłużnik, jeżeli jest niewypłacalna albo zagrożona niewypłacalnością. W jej przypadku restrukturyzacja spółki wymaga jednak podwójnej analizy: sytuacji samej spółki oraz osobistego ryzyka każdego wspólnika odpowiadającego za jej zobowiązania.

Samo otwarcie postępowania wobec spółki nie oznacza, że wspólnicy zostają objęci tym samym postępowaniem ani że ich majątek automatycznie otrzymuje taką samą ochronę. Spółka, wspólnicy, poręczyciele i właściciele przedmiotów zabezpieczenia mogą tworzyć kilka odrębnych poziomów odpowiedzialności. Każdy z nich trzeba rozpisać przed wyborem trybu i przed przedstawieniem wierzycielom propozycji układowych.

Samo potwierdzenie zdolności restrukturyzacyjnej spółki nie rozstrzyga więc, czy postępowanie będzie wystarczające. Trzeba ustalić, czy postępowanie samej spółki pozwoli opanować rzeczywiste źródło kryzysu oraz wszystkie istotne ścieżki, z których wierzyciele mogą dochodzić zapłaty.

Dłużnikiem może być sama spółka jawna

Spółka jawna nie ma osobowości prawnej, ale nie jest wyłącznie umową wspólników. Zgodnie z art. 8 Kodeksu spółek handlowych spółka osobowa może we własnym imieniu nabywać prawa, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana. Prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą, posiada własny majątek i podlega wpisowi do KRS.

W konsekwencji to spółka — jako przedsiębiorca — ma zdolność restrukturyzacyjną. Wniosek oraz dokumenty postępowania wskazują spółkę, jej firmę, siedzibę i numer KRS. Spis wierzytelności, masa układowa albo sanacyjna oraz propozycje układowe dotyczą w takim postępowaniu właśnie spółki.

Restrukturyzacja może być prowadzona wobec dłużnika niewypłacalnego albo zagrożonego niewypłacalnością. Dlatego przed wyborem procedury należy potwierdzić nie tylko formę prawną, lecz także stan ekonomiczny spółki:

• czy spółka utraciła zdolność do regulowania wymagalnych zobowiązań;
• czy prognoza wskazuje, że taka utrata może nastąpić w niedługim czasie;
• czy po oddzieleniu starych długów działalność podstawowa generuje gotówkę albo ma konkretne źródło finansowania;
• czy spółka będzie zdolna opłacać nowe dostawy, wynagrodzenia, podatki, składki i koszty postępowania;
• czy restrukturyzacja da wierzycielom uzasadnioną ekonomicznie alternatywę wobec egzekucji albo upadłości.

Formalna zdolność restrukturyzacyjna nie przesądza więc o sensie postępowania. Jeżeli spółka nadal tworzy nowe zaległości i nie ma finansowania działalności bieżącej, procedura nie zastąpi naprawy modelu operacyjnego.

Wniosek decyzyjny: najpierw potwierdź, że dłużnikiem ma być spółka wpisana do KRS i że to jej sytuacja uzasadnia postępowanie. Dopiero potem wybieraj rodzaj restrukturyzacji.

Najpierw rozdziel trzy warstwy długu i majątku

Jedna lista sald z księgowości nie wystarczy do oceny spółki jawnej. Powinna powstać mapa pokazująca co najmniej trzy warstwy: zobowiązania i majątek spółki, ustawową odpowiedzialność wspólników oraz dodatkowe zabezpieczenia udzielone przez wspólników lub osoby trzecie.

Majątkiem spółki jest mienie wniesione jako wkład albo nabyte przez spółkę w czasie jej istnienia. Nie należy automatycznie przypisywać wspólnikom własności maszyny, pojazdu czy nieruchomości tylko dlatego, że sfinansowali zakup lub korzystają z danego składnika. O własności decydują dokumenty, a nie potoczne określenie „majątek wspólników”.

W drugą stronę działa ten sam wymóg ostrożności. Majątek wspólnika nie staje się majątkiem spółki tylko dlatego, że jest wykorzystywany w działalności. Może jednak odpowiadać za zobowiązania spółki na podstawie ustawowej odpowiedzialności wspólnika albo zostać obciążony konkretnym zabezpieczeniem.

Szczególnie ważna jest chronologia. Trzeba ustalić, kiedy powstał dług, kto był wtedy wspólnikiem, czy później zmienił się skład spółki i czy wierzyciel uzyskał tytuł także przeciwko wspólnikowi. Bez tej osi czasu łatwo błędnie ocenić zakres ryzyka osoby, która przystąpiła do spółki, wystąpiła z niej albo podpisała osobne zabezpieczenie.

Czerwona flaga: zestawienie ma jedną kolumnę „długi spółki”, ale nie wskazuje dłużnika, podstawy odpowiedzialności wspólnika ani właściciela zabezpieczonego składnika. Na takim materiale nie można bezpiecznie projektować układu.

Odpowiedzialność wspólników nie znika po rozpoczęciu postępowania

Art. 22 Kodeksu spółek handlowych przewiduje, że każdy wspólnik spółki jawnej odpowiada za jej zobowiązania bez ograniczenia całym swoim majątkiem, solidarnie z pozostałymi wspólnikami i ze spółką. Art. 31 nadaje tej odpowiedzialności co do zasady charakter subsydiarny.

Te trzy cechy mają różne znaczenie:

• odpowiedzialność bez ograniczenia oznacza, że nie kończy się ona na wartości wkładu wspólnika;
• solidarność pozwala wierzycielowi kierować żądanie zapłaty zgodnie z zasadami odpowiedzialności solidarnej do spółki i osób odpowiedzialnych za ten sam dług;
• subsydiarność egzekucji oznacza, że egzekucja z majątku wspólnika jest co do zasady możliwa, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna.

Subsydiarności nie należy mylić z zakazem wcześniejszego działania przeciwko wspólnikowi. Wierzyciel może wnieść powództwo przeciw wspólnikowi, zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. Innymi słowy, wspólnik może zostać pozwany i uczestniczyć w sporze, choć warunek sięgnięcia do jego majątku w egzekucji nie został jeszcze spełniony.

Otwarcie postępowania wobec spółki albo obwieszczenie w postępowaniu o zatwierdzenie układu wywołuje skutki w odniesieniu do dłużnika objętego daną procedurą. Nie wolno bez osobnej podstawy przenosić ochrony majątku spółki na majątek wspólnika. To, czy restrukturyzacja chroni majątek prywatny właściciela, zależy od jego roli, podstawy odpowiedzialności, rodzaju wierzytelności i etapu postępowania. Jeżeli wspólnik ma również własne zaległości, poręczył kredyt, obciążył nieruchomość albo wierzyciel podjął już działania przeciwko niemu, jego pozycja wymaga odrębnej analizy.

Prawo restrukturyzacyjne przyznaje zdolność restrukturyzacyjną także wspólnikom osobowych spółek handlowych, którzy odpowiadają za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem. Nie oznacza to jednak jednego wspólnego postępowania. Spółka i wspólnik pozostają odrębnymi dłużnikami, z odrębnymi majątkami, wierzycielami, spisami wierzytelności i propozycjami układowymi.

Możliwe są więc trzy podstawowe warianty:

Nie każdy wspólnik musi automatycznie rozpoczynać własną restrukturyzację. Dla każdego trzeba jednak ustalić zakres odpowiedzialności, stan wypłacalności, własnych wierzycieli i znaczenie jego majątku dla dalszej działalności spółki.

Wniosek decyzyjny: postępowanie spółki rozwiązuje problem spółki jako dłużnika. Jeżeli źródłem presji są również majątki i zobowiązania wspólników, sama procedura spółki może objąć tylko część problemu.

Czy układ spółki jawnej chroni wspólnika przed wierzycielem

Nie należy obiecywać, że układ spółki automatycznie ochroni wspólnika, ale równie ryzykowne jest przedstawienie skutków układu jednym bezwarunkowym zdaniem. Trzeba odróżnić ochronę w toku postępowania, treść zobowiązania po zatwierdzeniu układu oraz podstawę odpowiedzialności konkretnej osoby.

Art. 167 Prawa restrukturyzacyjnego stanowi, że układ nie narusza praw wierzyciela wobec poręczyciela oraz współdłużnika dłużnika. Nie narusza także wskazanych w tym przepisie praw z zabezpieczeń ustanowionych na mieniu osoby trzeciej. Dlatego poręczenie wspólnika, hipoteka na jego nieruchomości albo inna dodatkowa podstawa odpowiedzialności wymaga osobnej oceny; układ spółki nie powinien być przedstawiany jako automatyczne usunięcie takiego ryzyka.

Przy ustawowej odpowiedzialności wspólnika spółki jawnej pojawia się dodatkowy problem: w orzecznictwie i piśmiennictwie przedstawiano różne stanowiska dotyczące tego, czy i w jakim zakresie redukcja albo rozłożenie długu spółki w układzie wpływa na kwotę dochodzoną od wspólnika. Jedna linia wiąże zakres odpowiedzialności wspólnika ze zobowiązaniem spółki zmienionym układem. Inne stanowisko, odwołujące się między innymi do art. 167, mocniej chroni możliwość dochodzenia od wspólnika praw wierzyciela niezależnie od ulg przyznanych spółce.

Artykuł poradnikowy nie powinien rozstrzygać tej rozbieżności bez znajomości dokumentów i aktualnej sytuacji procesowej. Przed przedstawieniem propozycji układowych trzeba ustalić:

1. czy wierzyciel ma roszczenie i tytuł wyłącznie wobec spółki, czy także wobec wspólnika;
2. czy odpowiedzialność wspólnika wynika tylko z przepisów o spółce jawnej, czy również z poręczenia, weksla, współdługu albo zabezpieczenia rzeczowego;
3. czy wobec wspólnika toczy się proces lub egzekucja i na jakim etapie;
4. jak proponowana redukcja, odroczenie albo rozłożenie długu spółki ma współgrać z roszczeniem wobec wspólnika;
5. czy wierzyciel oczekuje dodatkowego porozumienia dotyczącego wspólnika lub zabezpieczenia;
6. czy sytuacja wspólnika uzasadnia analizę jego własnego postępowania.

Jeżeli otwarto postępowania wobec osobowej spółki handlowej oraz jej wspólników ponoszących nieograniczoną odpowiedzialność, art. 190 ust. 5 Prawa restrukturyzacyjnego przewiduje mechanizm koordynacji przez odpowiednie stosowanie reguł dotyczących wyznaczenia tych samych osób pełniących funkcje w postępowaniach. Nie łączy to jednak spółki i wspólników w jednego dłużnika. Każde postępowanie nadal wymaga własnych danych i rozstrzygnięć.

Czerwona flaga: propozycje spółki zakładają redukcję zadłużenia, lecz plan nie opisuje, co w tym czasie mogą zrobić wierzyciele wobec wspólników, poręczycieli i cudzych zabezpieczeń. Taki brak może przenieść presję poza spółkę i zniweczyć naprawę operacyjną.

Spółka jawna, cywilna i z o.o. mają różne punkty startu

Najczęstszy błąd polega na użyciu słowa „spółka” tak, jakby każda forma prawna tworzyła taki sam podział majątku i odpowiedzialności. W restrukturyzacji różnice są zasadnicze.

Hasło spółka cywilna w restrukturyzacji trzeba odnieść do wspólników, ponieważ sama spółka cywilna nie jest odrębnym dłużnikiem restrukturyzacyjnym. W spółce jawnej kolejność jest inna: najpierw można analizować spółkę jako dłużnika, a następnie sprawdzić, czy odpowiedzialność i sytuacja wspólników wymagają dalszych działań.

Z kolei restrukturyzacja spółki z o.o. dotyczy osoby prawnej, której wspólnicy co do zasady nie odpowiadają za zobowiązania spółki z samego faktu posiadania udziałów. Osobne ryzyko może wynikać z pełnienia funkcji w zarządzie, poręczenia, współdługu albo ustanowienia zabezpieczenia, lecz nie jest to ta sama konstrukcja co ustawowa odpowiedzialność wspólnika spółki jawnej.

Wniosek praktyczny: nie kopiuj listy dłużników, majątku ani wymaganych decyzji z innej formy prawnej. Najpierw ustal, z którym z trzech modeli masz do czynienia.

Które postępowanie może wybrać spółka jawna

Spółka jawna może korzystać z czterech postępowań: postępowania o zatwierdzenie układu, przyspieszonego postępowania układowego, postępowania układowego oraz postępowania sanacyjnego. Forma spółki nie wskazuje automatycznie właściwego trybu, dlatego wybór rodzaju postępowania restrukturyzacyjnego musi wynikać z danych o sporach, ochronie i potrzebnej ingerencji w przedsiębiorstwo.

Przed złożeniem dokumentów trzeba ustalić, kto może złożyć wniosek restrukturyzacyjny, sprawdzić sposób reprezentacji ujawniony w KRS, treść umowy spółki oraz reguły prowadzenia jej spraw. Prawo reprezentacji na zewnątrz i wewnętrzna zgoda na decyzję o restrukturyzacji to dwa różne zagadnienia. Dokument podpisany zgodnie z KRS nie usuwa automatycznie konfliktu między wspólnikami ani braku wymaganej decyzji wewnętrznej.

Wybór trybu powinien wynikać z poziomu sporów, zakresu potrzebnej ochrony, stanu dokumentacji, rodzaju egzekucji, zabezpieczeń oraz tego, jak głęboka ingerencja w zarządzanie jest potrzebna. Popularność albo szybkość procedury nie zastępuje tej analizy.

Wniosek decyzyjny: nazwa formy prawnej odpowiada na pytanie, kto może być dłużnikiem. Nie odpowiada na pytanie, które postępowanie będzie wykonalne.

Kiedy restrukturyzacja spółki jawnej ma sens

Postępowanie warto rozważyć, gdy spółka ma działające przedsiębiorstwo, ale struktura lub terminy spłaty starych zobowiązań uniemożliwiają odzyskanie płynności. Po odseparowaniu obsługi historycznego długu działalność powinna generować dodatni przepływ albo mieć konkretne, udokumentowane źródło finansowania okresu naprawy.

Dobry punkt wyjścia występuje wtedy, gdy:

• księgi, lista wierzycieli i zabezpieczenia są możliwe do uzgodnienia z dokumentami źródłowymi;
• wspólnicy potrafią uzgodnić decyzje niezbędne do dalszego prowadzenia biznesu;
• kluczowe aktywa i umowy nadal pozwalają generować przychód;
• nowe zobowiązania mogą być regulowane na bieżąco;
• działania naprawcze mają terminy, osoby odpowiedzialne i mierzalny wpływ na gotówkę;
• propozycje dla wierzycieli wynikają z ostrożnej prognozy, a nie z kwoty potrzebnej tylko do uzyskania głosów;
• sytuacja wspólników i dodatkowych zabezpieczeń nie została pominięta.

Nie każda trudność wspólnika wymaga postępowania wobec niego. Jeżeli wspólnik pozostaje wypłacalny, nie ma istotnych własnych długów, a ryzyko odpowiedzialności za spółkę jest uwzględnione w negocjacjach i prognozie, odrębna procedura może nie być potrzebna. Odwrotnie, sam brak zaległości osobistych nie wystarczy do zamknięcia analizy, jeżeli przeciwko wspólnikowi istnieje tytuł albo jego nieruchomość zabezpiecza kredyt spółki.

Praktyczny test: jeżeli wierzyciele skierują dopuszczalne działania także do wspólników, czy spółka nadal zachowa ludzi, aktywa, finansowanie i zgodę potrzebne do wykonania układu? Jeżeli nie, plan wymaga szerszego wariantu.

Czerwone flagi: kiedy zatrzymać decyzję

Restrukturyzacja może być formalnie dostępna, a mimo to źle przygotowana lub ekonomicznie nieuzasadniona. Przed rozpoczęciem procedury trzeba zatrzymać decyzję i uzupełnić analizę, gdy pojawia się jedna z poniższych sytuacji:

• spółka nie potrafi zapłacić nowych zobowiązań i nie ma wskazanego źródła finansowania;
• prognoza działa tylko przy pełnej sprzedaży i terminowej zapłacie wszystkich kluczowych odbiorców;
• księgowość nie uzgadnia listy wierzycieli z wezwaniami, pozwami, tytułami i egzekucjami;
• nie wiadomo, które aktywa należą do spółki, a które do wspólników lub osób trzecich;
• plan pomija poręczenia, weksle, hipoteki i inne zabezpieczenia udzielone poza majątkiem spółki;
• wspólnicy zakładają, że postępowanie spółki automatycznie zatrzyma każdą egzekucję z ich majątków;
• konflikt wspólników blokuje podpisy, finansowanie, przekazywanie danych albo wdrożenie działań naprawczych;
• wybrano szybki tryb bez policzenia wierzytelności spornych uprawniających do głosowania;
• propozycje układowe nie pokazują, jak roszczenia wobec wspólników będą wpływały na wykonanie układu spółki;
• procedura ma jedynie kupić czas, a nie zmienić kosztów, marży, finansowania lub niekorzystnych umów.

Nie każda czerwona flaga przekreśla restrukturyzację. Brak wyceny można uzupełnić, spis uzgodnić, a źródło finansowania udokumentować. Problem staje się zasadniczy, gdy spółka po planowanych zmianach nadal nie potrafi finansować bieżącej działalności albo wspólnicy nie są zdolni wykonać decyzji, na których opiera się plan.

Wniosek decyzyjny: jeśli bez rat starego zadłużenia działalność nadal zużywa gotówkę, najpierw trzeba naprawić lub sfinansować operacje. Układ nie stworzy marży ani płynności, których nie ma w modelu.

Jak przygotować decyzję krok po kroku

Analiza powinna prowadzić od ustalenia dłużnika do wyboru postępowania, nie odwrotnie. Praktyczna kolejność wygląda następująco:

1. Potwierdź dane spółki. Pobierz aktualne dane KRS, sprawdź firmę, siedzibę, wspólników, sposób reprezentacji, prokurentów i ujawnione zmiany.
2. Przeczytaj umowę spółki. Ustal zasady prowadzenia spraw, podejmowania decyzji, reprezentacji, udziału w zyskach i stratach oraz postanowienia istotne dla finansowania naprawy.
3. Zbuduj oś składu osobowego. Zapisz daty przystąpienia i wystąpienia wspólników oraz zestaw je z datami powstania najważniejszych zobowiązań.
4. Uzgodnij zobowiązania spółki. Przy każdym wierzycielu wskaż podstawę długu, datę powstania, wymagalność, odsetki, sporność, zabezpieczenie, etap procesu i egzekucji.
5. Oddziel dodatkowe ścieżki odpowiedzialności. Osobno wypisz poręczycieli, współdłużników, wystawców weksli oraz właścicieli składników obciążonych za dług spółki.
6. Zmapuj majątek. Przy każdym aktywie podaj właściciela, dokument własności, wartość, obciążenia i znaczenie dla generowania przychodu.
7. Oceń każdego wspólnika osobno. Sprawdź jego własne długi, egzekucje, zabezpieczenia, stan wypłacalności i wpływ ewentualnej utraty składnika majątku na spółkę.
8. Przygotuj tygodniowy cash flow. Oddziel wpływy pewne od warunkowych, koszty konieczne od możliwych do redukcji oraz stare długi od nowych płatności.
9. Policz wierzytelności sporne. Ustal ich udział w sumie wierzytelności uprawniających do głosowania, ponieważ wpływa to na dostępność trybów.
10. Porównaj cztery postępowania i scenariusz alternatywny. Uwzględnij ochronę, czas na przygotowanie danych, zarząd nad przedsiębiorstwem, działania naprawcze oraz prawdopodobne zaspokojenie wierzycieli poza układem.
11. Ustal zakres koordynacji. Zdecyduj, czy analiza kończy się na spółce, obejmuje wybranego wspólnika, czy wymaga przygotowania kilku powiązanych postępowań.
12. Udokumentuj decyzję. Zapisz dane, warianty, założenia, brakujące dokumenty, osoby odpowiedzialne i warunki, których spełnienie pozwala rozpocząć procedurę.

Po tej analizie możliwe są trzy uczciwe wyniki. Pierwszy: postępowanie tylko wobec spółki odpowiada strukturze problemu, a ryzyka wspólników są kontrolowane. Drugi: potrzebna jest skoordynowana analiza spółki i co najmniej jednego wspólnika. Trzeci: brakuje danych, finansowania albo zdolności do bieżących płatności, więc decyzję o procedurze trzeba wstrzymać.

Minimum dokumentów przed wyborem wariantu

Komplet nie musi od razu przyjmować formy finalnego planu restrukturyzacyjnego, ale każda kluczowa liczba powinna mieć źródło. Minimalny pakiet obejmuje:

• aktualne dane KRS, umowę spółki, jej zmiany oraz dokumenty dotyczące reprezentacji;
• listę obecnych i byłych wspólników z datami zmian;
• zestawienie wierzycieli spółki z dokumentami źródłowymi;
• umowy kredytu, pożyczki, leasingu, faktoringu, najmu i kluczowe umowy handlowe;
• wykaz sporów, pozwów, tytułów wykonawczych, zajęć i egzekucji przeciw spółce oraz wspólnikom;
• wykaz poręczeń, weksli, hipotek, zastawów, przewłaszczeń i innych zabezpieczeń;
• listę majątku spółki i składników należących do wspólników, lecz używanych w działalności;
• dane o zobowiązaniach osobistych wspólników istotnych dla ich wypłacalności;
• prognozę przepływów spółki w wariancie podstawowym i ostrożnym;
• listę działań naprawczych z kosztami, terminami i odpowiedzialnymi osobami.

Jeżeli ten sam dług występuje w dokumentach spółki, pozwie przeciw wspólnikowi i zabezpieczeniu na majątku osoby trzeciej, nie należy wpisywać go bezrefleksyjnie jako trzech niezależnych zobowiązań. Trzeba pokazać jedno źródło wierzytelności i wszystkie podstawy, z których wierzyciel może dochodzić zaspokojenia.

Końcowy wniosek jest prosty: spółka jawna ma własną zdolność restrukturyzacyjną i może zawrzeć układ jako odrębny dłużnik. Jej konstrukcja nie pozwala jednak zatrzymać analizy na majątku i zobowiązaniach spółki. O jakości decyzji przesądza równoległe zbadanie odpowiedzialności wspólników, dodatkowych zabezpieczeń i tego, czy działania wierzycieli poza postępowaniem spółki nie uniemożliwią wykonania planu.